Ο Ιούλιος του 1974 σημαδεύτηκε από γεγονότα που άλλαξαν οριστικά την πορεία της σύγχρονης Ελλάδας. Η πτώση της επταετούς στρατιωτικής δικτατορίας, που είχε επιβληθεί το 1967, συντελέστηκε μέσα σε κλίμα βαθιάς εθνικής κρίσης, με την τουρκική εισβολή στην Κύπρο να λειτουργεί ως καταλύτης για την άμεση κατάρρευση του καθεστώτος. Η επιστροφή του Κωνσταντίνου Καραμανλή από το Παρίσι τις πρώτες πρωινές ώρες της 24ης Ιουλίου σηματοδότησε την απαρχή της Μεταπολίτευσης, της μακροβιότερης, σταθερότερης και πιο ειρηνικής περιόδου κοινοβουλευτικής δημοκρατίας στη νεότερη ελληνική ιστορία.
Το παρασκήνιο της κατάρρευσης
Το δικτατορικό καθεστώς βρισκόταν ήδη σε «αποσύνθεση» από το 1973. Ο πληθωρισμός, η διεθνής απομόνωση και οι ογκούμενες αντιδράσεις είχαν υπονομεύσει τα θεμέλιά του. Η εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973 και η βίαιη καταστολή της αποκάλυψαν τα αδιέξοδά του. Η ανατροπή του Γεωργίου Παπαδόπουλου από τον Ταξίαρχο Δημήτριο Ιωαννίδη δεν έφερε σταθερότητα, αλλά οδήγησε στο πραξικόπημα κατά του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στην Κύπρο στις 15 Ιουλίου 1974.
Το πραξικόπημα αυτό έδωσε στην Τουρκία το πρόσχημα για τη στρατιωτική εισβολή στο νησί στις 20 Ιουλίου. Προ του φάσματος μιας καθολικής εθνικής καταστροφής, η ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων υποχρεώθηκε να παραδώσει την εξουσία στους πολιτικούς.
Η νύχτα της 23ης προς την 24η Ιουλίου
Στις 23 Ιουλίου, ο ορισμένος από τη χούντα στη θέση του προέδρου Στρατηγός Φαίδων Γκιζίκης, συγκάλεσε έκτακτη σύσκεψη με τη συμμετοχή παλαιών πολιτικών ηγετών (όπως οι Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Γεώργιος Μαύρος, Ευάγγελος Αβέρωφ και Σπύρος Μαρκεζίνης) και των αρχηγών των Ενόπλων Δυνάμεων.
Παρά τις αρχικές σκέψεις για πολιτική κυβέρνηση υπό τον Π. Κανελλόπουλο, επικράτησε η πρόταση για την άμεση κλήση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, ο οποίος ζούσε αυτοεξόριστος στο Παρίσι από το 1963. Ο Γάλλος Πρόεδρος Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εσταίν έθεσε στη διάθεσή του το γαλλικό προεδρικό αεροσκάφος Falcon.
– 2:00 π.μ. της 24ης Ιουλίου: Το αεροσκάφος προσγειώνεται στο αεροδρόμιο του Ελληνικού. Χιλιάδες πολίτες κατακλύζουν τους δρόμους της Αθήνας, διαδηλώνοντας την ανακούφιση και τον ενθουσιασμό τους για το τέλος της επταετίας.
– 4:00 π.μ.: Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ορκίζεται πρωθυπουργός ενώπιον του Αρχιεπισκόπου Σεραφείμ, συγκροτώντας την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας.
Ιστορική παρακαταθήκη
Η κυβέρνηση Καραμανλή ανέλαβε την πολύπλοκη διαδικασία της δημοκρατικής αποκατάστασης, ενώ ταυτόχρονα διαχειριζόταν την κρίσιμη κατάσταση στην Κύπρο. Σε σύντομο χρονικό διάστημα:
– Κατήργησε τα δικτατορικά νομοθετήματα
– Απελευθέρωσε τους πολιτικούς κρατουμένους
– Προκήρυξε εκλογές
– Ετοίμασε το Σύνταγμα του 1975
Η 24η Ιουλίου καθιερώθηκε ως ημέρα εορτασμού της αποκατάστασης της δημοκρατίας, και σήμερα, 52 χρόνια μετά, παραμένει ζωντανή στην ιστορική μνήμη. Δεν αποτελεί απλώς μια ημέρα γιορτής για την επιστροφή στη νομιμότητα και τις πολιτικές ελευθερίες, αλλά μια διαρκή υπενθύμιση ότι η δημοκρατία απαιτεί εγρήγορση, θεσμική ευθύνη και αφοσίωση στα δημοκρατικά ιδεώδη που επανήλθαν εκείνη την κρίσιμη ημέρα.
Ιστορικές Πηγές
– Αρχείο ΕΡΤ / Φωτογραφικό Αρχείο Αριστοτέλη Σαρρηκώστα: Οπτικοακουστικό και φωτογραφικό υλικό από την άφιξη του Κ. Καραμανλή και τις λαϊκές εκδηλώσεις της 24ης Ιουλίου 1974.
– Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία: Ιστορικό αρχείο και εκδόσεις για την αποκατάσταση της Δημοκρατίας και τη Μεταπολίτευση.
– Ίδρυμα Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής: Ιστορικό αρχείο κειμένων, δημοσιευμάτων του εγχώριου και διεθνούς Τύπου (Ιούλιος – Αύγουστος 1974).
– Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ): Νομοθετικά Διατάγματα της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας (Ιούλιος – Σεπτέμβριος 1974).
