Το χρονικό μιας διεκδίκησης: Ο δρόμος για την επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα

Τι ειρωνεία! Το Ηνωμένο Βασίλειο αναγκάζεται να θυμηθεί ότι τα εθνικά κειμήλια έχουν πατρίδα. Η απόφαση της Γαλλίας να δανείσει στο Ηνωμένο Βασίλειο την ιστορική Ταπισερί της Μπαγιέ επαναφέρει στο προσκήνιο, με τον πιο απρόσμενο τρόπο, το αίτημα για την επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα.

Σε άρθρο-παρέμβαση που δημοσιεύεται σήμερα στον Guardian, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης αξιοποιεί το γαλλικό παράδειγμα για να αναδείξει την παραδοξότητα της βρετανικής στάσης: «Όπως κανείς δεν θα διανοούνταν να τεμαχίσει την Ταπισερί για να εκθέσει τη μισή στο Λονδίνο, έτσι και ένα διαμελισμένο μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς δεν μπορεί να προσφέρεται σε δόσεις».

Η παρέμβαση αυτή έρχεται να προστεθεί σε μια μακρά αλυσίδα διπλωματικών σταθμών – από την αφαίρεση του 1801 και την εμβληματική διεθνή εκστρατεία της Μελίνας Μερκούρη τη δεκαετία του ’80, μέχρι το διπλωματικό επεισόδιο του 2023 με τον Ρίσι Σούνακ.

Παρά τις παρασκηνιακές διαπραγματεύσεις των τελευταίων ετών, η Αθήνα ξεκαθαρίζει εκ νέου την «κόκκινη γραμμή» της: καμία φόρμουλα «δανεισμού» δεν πρόκειται να γίνει αποδεκτή αν αυτή συνεπάγεται την αναγνώριση της βρετανικής κυριότητας πάνω στα αριστουργήματα του Φειδία.

Με αφορμή το άρθρο του Πρωθυπουργού, ακολουθεί ένα σύντομο χρονικό με τους βασικούς σταθμούς της υπόθεσης των Γλυπτών του Παρθενώνα:

1801-1804: Η αφαίρεση των Γλυπτών από τον Λόρδο Έλγιν

Ο Thomas Bruce, 7ος Λόρδος του Έλγιν και πρέσβης της Βρετανίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, αποσπά το 50% σχεδόν του γλυπτού διακόσμου του Παρθενώνα (ζωφόρο, μετόπες, αετώματα) καθώς και μία Καρυάτιδα. Η αφαίρεση έγινε με αμφισβητούμενης νομιμότητας οθωμανικό «φιρμάνι», προκαλώντας ζημιές στο ίδιο το μνημείο.

Ο μόνος που θα μπορούσε να δώσει ένα τέτοιο φιρμάνι ήταν ο Σουλτάνος. Αυτό δεν συνέβη ποτέ. Σε αντίθεση, λοιπόν με τις αξιώσεις των Βρετανών, τα γλυπτά δεν «αποκτήθηκαν νόμιμα», αλλά κλάπηκαν.

1816: Πώληση στο Βρετανικό Μουσείο

Λόγω οικονομικών προβλημάτων του Έλγιν, το Βρετανικό Κοινοβούλιο αγοράζει τη συλλογή έναντι 35.000 λιρών, λιγότερο από τα μισά χρήματα από όσα είχε ξοδέψει ο ίδιος για να τα κλέψει. Τα Γλυπτά μεταβιβάζονται στο Βρετανικό Μουσείο, όπου εκτίθενται έως σήμερα.

1982: Η Μελίνα Μερκούρη διεθνοποιεί το αίτημα στην UNESCO

Ως Υπουργός Πολιτισμού, η Μελίνα Μερκούρη θέτει διεθνώς και επίσημα το αίτημα της επανένωσης των Γλυπτών στη Διάσκεψη της UNESCO στο Μεξικό.

Μετατρέπει μια διμερή διαφορά σε παγκόσμιο πολιτιστικό αίτημα.

1986: Ομιλία της Μελίνας Μερκούρη στο Oxford Union

Η Μελίνα Μερκούρη δίνει μια ιστορική ομιλία στην Οξφόρδη.

Εκεί διατυπώνει τις εμβληματικές της φράσεις: «Πρέπει να καταλάβετε τι σημαίνουν για εμάς τα Μάρμαρα του Παρθενώνα. Είναι η υπερηφάνειά μας, είναι οι θυσίες μας. Είναι το ευγενέστερο σύμβολο τελειότητας… Είναι η ουσία της ελληνικότητας».

«Ελπίζω να δω τα Μάρμαρα πίσω στην Αθήνα προτού πεθάνω. Αν όμως έρθουν αργότερα, εγώ θα ξαναγεννηθώ».

2009: Εγκαίνια του Νέου Μουσείου Ακρόπολης

Ανοίγει τις πύλες του το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης με ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα για τη Ζωφόρο του Παρθενώνα.

Η ύπαρξη του μουσείου καταρρίπτει το παλαιό βρετανικό επιχείρημα ότι η Αθήνα δεν διαθέτει κατάλληλο χώρο για την έκθεσή τους.

2021: Ιστορική απόφαση UNESCO – Διακυβερνητικό Ζήτημα

Η UNESCO αναγνωρίζει για πρώτη φορά επίσημα ότι το ζήτημα είναι διακυβερνητικό (μεταξύ Ελλάδας και Ηνωμένου Βασιλείου) και όχι απλά μια διαφορά μεταξύ μουσείων, πιέζοντας τη βρετανική κυβέρνηση να αναλάβει πολιτική ευθύνη.

2022: Επιστροφή «θραύσματος Fagan» & Μυστικές συνομιλίες

Επιστρέφεται οριστικά στην Αθήνα το «θραύσμα Fagan» από το Παλέρμο. Παράλληλα, πυκνώνουν οι συζητήσεις Ελλάδας και Βρετανικού Μουσείου για πιθανή «συμφωνία-πλαίσιο».

Αποκαλύπτεται ότι η ελληνική κυβέρνηση διεξάγει παρασκήνιες συνομιλίες με τον πρόεδρο του Βρετανικού Μουσείου, Τζορτζ Όσμπορν.

2023 (Μάρτιος): Επιστροφή των 3 θραυσμάτων από το Βατικανό

Με απόφαση του Πάπα Φραγκίσκου, τρία θραύσματα από τις συλλογές των Μουσείων του Βατικανού επιστρέφουν οριστικά στην Αθήνα και επανενώνονται στο Μουσείο Ακρόπολης.

2023 (Νοέμβριος): Το «διπλωματικό επεισόδιο» Σούνακ – Μητσοτάκη

Ο Βρετανός πρωθυπουργός Ρίσι Σούνακ ακυρώνει την τελευταία στιγμή την προγραμματισμένη συνάντησή του στο Λονδίνο με τον Κυριάκο Μητσοτάκη.

Αφορμή στάθηκαν οι δηλώσεις του Έλληνα πρωθυπουργού στο BBC, όπου παρομοίασε την κατάτμηση των Γλυπτών με «το να κόβεις τη Μόνα Λίζα στη μέση».

2024-2026: Αδιέξοδο στις συνομιλίες

Παρά τις παρασκηνιακές διαπραγματεύσεις για πιθανή «υβριδική» λύση μακροχρόνιου δανεισμού/ανταλλαγής, οι συνομιλίες μεταξύ της Αθήνας και του Βρετανικού Μουσείου περιέρχονται σε στάσιμο σημείο.

Η ελληνική πλευρά απορρίπτει σταθερά την έννοια του «δανεισμού», καθώς αυτό θα σήμαινε έμμεση αναγνώριση της βρετανικής κυριότητας.

24 Σεπτεμβρίου 2026: Άρθρο-παρέμβαση Κ. Μητσοτάκη στον Guardian

Με αφορμή το δανεισμό της ιστορικής Ταπισερί της Μπαγιέ (Bayeux Tapestry) από τη Γαλλία στη Βρετανία, ο Κυριάκος Μητσοτάκης δημοσιεύει άρθρο στον Guardian.

Επισημαίνει ότι κανείς δεν θα διανοούνταν να τεμαχίσει την Ταπισερί για να εκθέσει τη μισή στο Λονδίνο, και ξεκαθαρίζει πως η Ελλάδα δεν αποδέχεται καμία φόρμουλα «δανεισμού» που θα απαιτούσε την αναγνώριση της βρετανικής κυριότητας.

Ένα αίτημα που δεν παραγράφεται

Το αίτημα για να επιστρέψουν τα Γλυπτά του Παρθενώνα στον τόπο που γεννήθηκαν, μπορεί να παραμένει ιστορικά αδικαίωτο, όμως είναι και ένα αίτημα διαχρονικό, ηθικά επιβεβλημένο και ιστορικά επιτακτικό.

Τα Γλυπτά, διακόσια και πλέον χρόνια μετά την αρπαγή τους, «φωνάζουν» δυνατά πως θέλουν να γυρίσουν πίσω. Όσους διπλωματικούς ελιγμούς κι αν επιστρατεύσει το Λονδίνο, η ουσία παραμένει αμετάβλητη: η Ιστορία δεν δανείζεται, ούτε τεμαχίζεται.

Η διεκδίκηση συνεχίζεται μέχρι να αστράψουν ξανά κάτω από τον Αττικό ήλιο.